• Anasayfa
  • Favorilere Ekle
  • Site Haritası
  • https://www.facebook.com/imamhuseyin.mescidi?fref=ts
  • https://plus.google.com/u/0/112418602123481358174?tab=wX#112418602123481358174/posts?tab=wX/posts
    • YA-ALİ-DER
    • ANTAKYA İMAM ALİ (a.s.) İNANÇ VE KÜLTÜR DERNEĞİ
HRT - Gönülden Gönüle
Önemli Hadisler
Kütüphane (E-Kitaplar)
Müslüman Bilim Adamları
Özel Şahsiyetler
Harezmi
EBU ABDULLAH MUHAMMED İBN MUSA EL-HAREZMİ (780-850)

Harezmi 780 yılında Özbekistan'ın Karizmi kentinde dünyaya gelmiştir. Tam olarak ismi Ebu Abdullah Muhammed bin Musa El-Harezmi'dir. Kendisini matematik tarihinin en büyük bilim adımı olarak tanımlayabiliriz. Çünkü cebirin ve algoritmanın kurucusudurEl Harezmi sadece matematikle değil aynı zamanda astronomi ve coğrafyayla da ilgilenmiştir. Batı dünyasında en çok etkide bulunan bilim adamı diyebiliriz. Çalışmalarına Abbasi halifesi Mem'un tarafından Bağdat Saray Kütüphanesine getirilmesiyle başlamıştır. Daha sonra burada yabancı eserlerin tercümesini yapmak amacıyla kurulan bir tercüme akademisi olan Beyt'ül Hikme'de göreve başlar. Harezmi'nin bu kadar önemli bir bilim adamı olmasının sebebi sadece cebirin kurucusu olması değildir aynı zamanda geliştiricisi de olmasıdır. Hayatındaki bir çok büyük eserini Bağdat Saray Kütüphanesinde yapmıştır.



Harezminin ilk eserlerinden biri aritmetik alanındadır. Ancak bu alanda bıraktığı yapıtın orjinali kayıptır. Bu kitabın bu güne kadar gelmesinin sebebi Bathlı Adelard'an tarafından Lâtinciye çevrilmesinden kaynaklanır. Bu kitabın ismi De Numero Indorum (Hint Rakamları Hakkında)'dur. Bu kitabında on rakamlı konumsal Hint rakamlama ve hesaplama sistemini anlatmıştır. Batıdaki matematikçiler Romalılardan bu yana kullanılan harf rakam ve hesap sistemi yerine Hint rakam ve hesap sistemini kullanmayı bu yapıttan öğrenmişlerdir. Bu yapıtı batı dünyasındaki matematikçileri çok etkilemiştir. Daha sonra bu hesaplama sistemine Harezminin isminden türetilen algoritma (algorism) denmiştir. On rakamdan oluşan rakamlama sistemi ise, Harezmi tarafından tanıtıldığı için Arap Rakamları veya kökeni Hindistan olduğu için Hint-Arap Rakamları denmiştir. Sıfırın kullanımını açıkladığı pasajda şunlar yer almaktadır:
 
“Çıkarma işleminde hiçbir şey kalmadığında, küçük bir yuvarlak yaz ki, böylece o yer boş kalmamış olsun. Bu küçük yuvarlak bir konum işgal etmek zorundadır. Çünkü aksi durumda daha az sayıda konum kalır ve o zamanda ikinci konum hatalı olarak birinci konum olur.”
 
Hârezmî’nin küçük yuvarlak veya daire olarak adlandırdığı işaret bu gün kullanılmakta olan sıfırdır. Küçük yuvarlağa Araplar sıfır (boş) diyorlardı. Latinceye zephyrum olarak çevrilen sözcük, daha sonra İtalyanca zero olarak kısaltılır.

Harezminin eserleri:
Harezmî’nin eserlerinin sayısı konusunda bir uzlaşma olmamakla birlikte, aşağıdaki çalışmaların ona ait olduğu kabul ediliyor.
 
1. Cebir ve Mukâbele Hesabı Üzerine Özet Kitap (Kitâb el-Muhtasar fî Hisâb el-Cebr ve’l Mukâbele)
2. Hint Hesabı Üzerine (Kitâb el-Hisâb el-Hindî)
3. Yer’in Biçimi Üzerine (Kitâbu Suret el-Ard)
4. Sindhind Zîci (Zîc el-Sindhind)
5. Usturlap Yapımı Üzerine (Kitâb al-Amal bil-Usturlâb)
6. Toplama ve Çıkarma Üzerine (Kitâb elCem‘ ve el-Tefrîk)
 
Günümüze tam metin olarak ulaşan bu eserlerden, Hârezmî’nin aritmetik, cebir, geometri, astronomi ve coğrafya alanlarında çalıştığı anlaşılıyor.

Harezminin en büyük eseri cebirdir. Kendisi cebirin kurucusu ve geliştiricisidir. Bu konuda yazılan ilk ve yaygınlaştırılan kitap El Kitabü'l Muhtasar fi Hisabi'l Cebr ve'l Mukabele 'dir. Harezminin bu eseri kendisine İslam ve batı bilim dünyasında çok ün kazandırmıştır. Batı dünyası ilk kez bu kitap sayesinde cebiri kullanmış ve öğrenmiştir. Bu yapıtta ana konular birinci ve ikinci dereceden denklemlerin çözümleri, binom çarpımları, çeşitli cebir problemleri ve miras hesabıdır. Harezmi cebirle ilgili çalışmalarında ikinci dereceden denklemler konu üzerinde çok durmuştur. Birinci dereceden denklemleri incelerken Yanlış Yolu İle Çözme Yöntemi'ni kullanmıştır. 

Harezmi'nin bu büyük yapıtı 12. yüzyılda Chesterlı Robert ve Cremonalı Gerard tarafından Latinceye çevrilmiştir. Batı dünyası bu yapıttan çok fazla etkilenmiş ve cebiri bu sayede öğrenmiştir. Cebir batı dünyasında el-cebr isminden algebra'ya dönüştürülmüştür. Daha sonra batı dillerinde cebir algebra olarak tanımlanmıştır. Aynı zaman Harezmi'nin bu yapıtı batı dünyasında cebirin kullanımının yaygınlaşmasında da büyük rol oynamıştır.


Harezmi Muhammed ibn İbrahim el-Fizari'nin Sanskrit dilinden Arapça'ya tercüme ettiği el-Sindhind (Siddhanta) adlı yapıtını Batlamyus'un Almagest'inden de yararlanarak düzeltmiştir. Muhtamelen bu yapıt iki ayrı şekilde çoğaltılmıştır. Bu yapıt kuramsal bilgilerde içeriyordu. Daha sonra bu yapıt Endülüslü astronom Meslemetü'l Mecriti tarafından güncelleştirilmiştir. Yapıtın bu versiyonu Bathlı Adelard'ın ve daha sonra muhtemelen Dalmaçyalı Hermann'ın gayretleriyle Latince'ye çevrilmiştir. Yapıtdaki en büyük gariplik Harezmi'nin açıları sinüs gibi trigonometrik fonksiyonlarla ifade ettiğini gösteren tablolar olmasıdır. Tabi bu tablolar bir çok soru işaretini ortaya çıkarmıştır çünkü Harezmi trigonometrik fonksiyonları biliyor muydu yoksa daha sonra Meslemetü'l Mecriti tarafından mı eklenmiştir bilinmiyor. Ancak çoğu bilim tarihçisi sinüs ve kosinüsü ilk kez Harezminin kullandığını söylüyor. Tanjant ve kotanjantı ise Meslemetü'l Mecriti'nin eklediği iddia ediliyor. Ama ne olursa olsun trigonometri İslam bilim dünyasına aittir. Trigonometrinin İslam dünyasının eseri olması bu konuda yeterli bilgiye sahip olamamalarına rağmen islamın bilimi gerilettiğini iddia edenlere güzel bir cevaptır. Tabi sadece trigonometri değil matematik, astronomi, coğrafya, fizik, tıp gibi bilim dallarında da İslam bilim dünyası çok ilerlemiştir.


Harezmi'nin önemli eserlerinden olan usturlabın yapımı ve kullanımını anlatan eseri kayıptır. Harezmi sadece matematikle değil coğrafyayla da ilgilenmiştir. Batlamyus'un Coğrafya adlı yapıtını Kitabu Sureti'l Ard (Yer'in Biçimi Hakkında) olarak tercüme etmiştir. Bu sayede yunanlıların matematiksel coğrafya hakkındaki bilgilerin İslam bilim dünyasına girmesinde büyük rol oynamıştır. Bu yapıt tercüme edilirken üzerinde eklemeler yapıldığından orijinalliğini biraz kaybetmiştir. Harezminin bu yapıtı önemli yerlerin enlem ve boylamlarını bildiren çok sayıda tablo içermektedir. Harezmi'nin en ilgi çekici eserlerinden biride Nil'in kaynağını gösteren haritasının bulunmasıdır. Bu yapıt daha sonra Batlamyus-Harizmi Kuramı diye tanınmıştır. Harezmi 70 tane bilim adamıyla çalışarak 830 yılında dünya haritası çizmiştir. Dünyanın çevresini ve hacmini hesaplama çalışmalarında da yer almıştır. Güneş saatleri, usturlaplar ve saatler üzerine yazılmış eserleri de vardır. Coğrafyanın yanı sıra astronomi biliminde de eserler bırakmıştır. Astronomik cetvellerle ilgili kitaplar yazmış ve bu eserler 12. y.y. da Latince' ye çevrilmiştir.
 
Hârezmî’nin biri usturlabın yapımını, diğeri ise kullanımını anlatan iki yapıtı daha vardır, fakat bunlar kayıptır. Hârezmî, Ptolemaios’un Coğrafya adlı yapıtını da Kitâb Suret el-Ard (Yer’in Biçimi Hakkında) adıyla Arapça’ya çevirmiş ve böylece Grek dönemi matematiksel coğrafya bilgilerinin İslam dünyasına girişinde önemli bir rol oynamıştır. Coğrafya kitabı tamamen önemli yerlerin enlem ve boylamlarının listesinden ibarettir ve şehirler, dağlar, denizler, akarsular, adalar vb. yerlerin koordinatlarını bir tablo halinde verir. Bu tablolar incelendiğinde, Hârezmî’nin Ptolemaios gibi Yer’i ekvatordan kuzeye doğru yedi iklime, yani yedi enlem bölgesine ayırdığı ve enlemleri bu esasa göre verdiği görülür. İlk bölüm kentleri, ikinci bölüm dağları, üçüncü bölüm denizleri, dördüncü bölüm adaları, beşinci bölüm çeşitli coğrafi bölgelerin belli başlı noktalarını, altıncı bölüm akarsuları içerir. Hârezmî’nin bu kitabı daha sonraki çalışmalar için bir temel oluşturmuş ve coğrafya araştırmalarını teşvik etmiştir.
 
Eserde her bir iklimin bölgesel haritaları vardı. Fakat bugün sadece dört harita bilinmektedir. Özellikle de Nil’in kaynağını ve mecrasını gösteren haritada Nil’in Batı Afrika’dan veya Cennet’ten doğmadığının, bir gölden çıktığının gösterilmesi dikkat çekicidir. Dikkat çeken diğer bir nokta da, haritalar arasında bir Dünya haritasının olmamasıdır. Fakat enlem ve boylam verileri böyle bir haritanın çizilebilmesi için gerekli olan malzemeyi vermektedir.


Muhtemelen Türk olan Harezmi İslam bilim dünyasındaki yerini almıştır. Özellikle matematik alanında eserler bırakmış olan Harezmi'nin eserleri Batı bilim dünyasında hala kullanılmakta ve öğretilmektedir.
 
Harezmi’nin açtığı yol sayesinde günümüzdeki cebir yöntemleri gelişti. Bugün kullandığımız tüm cep telefonları, bilgisayarlar, hesap makineleri, televizyonlar kısacası içinde devre olan ve hesap yapan her şeyi Harezmî’nin cebirine borçluyuz. Çünkü bu araçların hepsi çeşitli programlama dilleri ile programlanır ve hepsi algoritmalara muhtaçtır. Harezmi de hak ettiği gibi cebirin atası olarak anılmaya devam ediyor.
 
Bu büyük İslam alimi 850 yılında Bağdat'ta vefat etmiştir.
 
Harezmi’nin çalışmalarına örnek verecek olursak, ikinci dereceden denklemleri beş duruma ayırmıştır:
  1. İkinci dereceden ve birinci dereceden olan terimler birbirine eşittir: (= bx)
  2. İkinci dereceden olan terimler sabit bir sayıya eşittir:(= c)
  3. İkinci dereceden ve birinci dereceden olan terimlerin toplamı sabit bir sayıya eşittir: (+ bx =c)
  4. İkinci dereceden olan terim ile sabit sayının toplamı birinci dereceden terime eşittir: (+ c =bx)
5.Birinci dereceden olan terim ile sabit sayının toplamı ikinci dereceden  terime eşittir: (bx + c = )
Günümüzde böyle gösterilen denklemler Harezmi döneminde bu şekliyle daha keşfedilmediğinden Harezmi kitabında bu denklemleri düz metin olarak kağıda dökmüştür. Yani x ifadesi yerine “şey” ifadesini kullanmıştır.
 
Cebir
Asıl ününü matematik alanında yapmıştır. Matematiğin  çok önemli bir dalı olan cebir ilminin kurucusu ünvanına sahiptir. Onun zamanına kadar cebir kısmende olsa biliniyordu ama ancak birinci dereceden denklemler çözülebiliyordu.Harezmi’nin ” al-Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wal-muqābala ” kitabını önemli kılan ikinci dereceden cebri denklemlerinin çözüm yolunu sistemli olarak işleyen ilk eser olmasıdır.

Kitabın yazılış öyküsü bize matematiğin o çağda ne kadar önemli olduğunu hatılatır. Bugün nasıl binaların,köprülerin yapımından alışverişe kadar hemen her alanda matematik varsa o dönemde de toplumların birçok ihtiyacı için matematik bilmek gerekiyordu.
Bugün cebir olarak kullandığımız ifade Harezmi’nin yaklaşık olarak 820 yılında yazmış olduğu, (الكتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلة‎‎ )al-Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wal-muqābala(Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özet Kitap)’den gelmektedir.

“Harezmi’nin al-Kitāb al-mukhtaar fī isāb al-jabr wal-muqābala adlı kitabı”

Bu kitap içerisinde ticarete dair hesaplamalarda, arazi ölçümlerinde, miras taksiminde, suların yükselmesinin ölçülmesinde kullanılacak hesapları kolaylaştıracak yöntemleri barındırmaktadır. Hint rakamlarını, Babilliler’in kök hesaplarını ve Batlamyus’un(Aristo) metodlarını bir araya getirerek eksikliklerini tamamlamıştır. İkinci dereceden denklemlerin analitik çözümlerini formulüze ederek bunu pek çok pratik örneklerle izah etmiştir.

Cebir,bir denklemin bir yanındaki terimin diğer yana aktarılmasıyken mukabele, benzer terimlerin cebirsel olarak toplanarak kısaltma yapılmasıydı yani sadeleştirme işlemi. Bunları kolayca yapabilmek için sembolik cebiri geliştirerek sistematize etmiş ve hesaplarında Batı Uygarlığı’nın henüz bilmediği 0’ı kullanmıştır.

820 yılında biten bu çalışma İspanya Endülüs Medreseleri aracılığıyla batıya aktarıldı. İlk Latince çevirisi 1183 de yapıldı. Kitap Latinceye “Liber algebrae et almucabala” ismiyle Robertus Castrensis ve Gerardus Cremonensis tarafından çevirilmiştir.Benzersiz bir örneği Oxford,Bodlyn Kütüphanesinde tutulmaktadır ve 1831 yılında  F. Rosen. A Latin tarafından gerçekleştirilen çevirisi Cambridge’de tutulmaktadır. Tam 600 yıl boyunca en temel kaynak eser olma özelliğini korumuştur. 15. yüzyıla geldiğimizde eserin Alman diline çevirildiğini ve 1486 da Leipzig Üniversitesi’nde Harezmi’nin cebirinin okutulmaya başlandığını görüyoruz.
 
Aritmetik
Kitabın ön sözünde Harezmi şöyle demiştir: “Bir ilim adamı ya kendisinden önce kimsenin tespit edemediği bir konuda eser kaleme alır ya kendinden önce ilim adamlarının bıraktığı konuları açıklar, kolaylaştırır, anlaşılır kılar veya daha önce yazılmış olan eserlerde bulunan eksiklikleri giderir, yanlışları düzeltir.”. Harezminin çalışmaları evrenin ahengini matematik yoluyla anlamaya çalışanlara yüzyıllar boyunca ilham vermiştir.
Harezmi’nin bir diğer önemli çalışmaları ise sayılara ilişkindir. Matematiğin ilk eylemi sayı saymadır. Sayı sistemi oluşmaya başladığında insanlar çok uzun süre 1 ve 2 ‘yi bildiler. 0’ın bulunması ise çok daha sonradır. İnsanlık yüzyıllarca sıfırsız yaşadı. Onu ilk bulan Hintlilerdir. Bu kavramı İslam dünyasına sokan ve hesap yakmak için ilk kullanan insansa Harezmidir.

            “Kitab’ul Hisab’ul Hint’in Latince Çevirisi”

Harezmi hint matematiğini incelemek için Hindistan’a gitti . Geri dönüşüne ilişkin şu hikaye anlatılır: “Kervan zor ve yorucu bir yolculuktan sonra Bağdat’a ulaştı, Harezmi’nin koltuğunun altında bir deste kitap ve kağıtlar bulunuyordu. Karşısında bu yolculuğun semeresini bekleyen Abbasi Halifesi Me’mun durmaktadır. Kağıtlarının bir bölümü yere düşüyor. Kağıtların üzerinde şifreye benzeyen simgeler var. “Bunlar nedir ?” diye sordu halife. “Hint sayılarıdır.” diye yanıtladı ünlü bilgin. “Bunlar sayıların tanımlanmasını ve aritmetik işlemleri çok kolaylaştıracaktır” diye ekledi. Halife Harezmi’nin getirdiklerini geliştirip herkeze yarar vermesini ve diğerlerine öğretmesini buyurdu. Kitab’ul Hisab’ul Hint yazılmaya başlandı. Eser bugün bizim aritmetikte dört işlem dediğimiz toplama, çıkarma, çarpma, bölme türünden işlemleri konu ediniyor . Hint rakamlarını ve ondalık sayı sisteminin İslam dünyasına girişi bu eserle gerçekleşti. Tıpkı cebir kitabı gibi bu eseride Batı Rönasansı’nın ortalarına kadar bütün aritmetik kitaplarının ana kaynağı oldu.  Aslı kayıp olan bu eserin günümüze ulaşmasında 12. yüzyılda yapılmış Latince bir tercümeye borçluyuz . Çevirisi 12. yüzyılda Adelardus Bathensis tarafından yazılmıştır. Kitap, Cambridge kütüphanesinde bulunarak yayınlandı. Kitabın en eski el yazma nüshası Viena Saray Kütüphanesi’nde bulunur.

Astronomi
Harezmi astronomi alanında yaptığı okumaları, Bağdad ve Şamdaki rasathanelerdeki gözlemlerle birleştirerek günümüze kadar gelebilen ve alanında Hint Astronomi metoduna dayanarak yazılan kitapların ilklerinden sayılan astronomi kitabını hazırladı : “Zichu’l Sind-Hind” . Harezminin “Zichu’l Sind-hind”(زيج السند هند) (Sindh ve Hint’in Astronomic Tabletleri) adlı kitabında 37 bölümden oluşan takvimsel ve astronomik hesaplardan bahsetmiştir. Ayrıca kitap takvim, astronomi ve astronomiyle ilgili bilgiler içeren 116 tablet, yazıt içermektedir. İslam aleminde çok geniş yankı bulan ve kullanılan bu esere tıpkı diğer eserleri gibi çeşitli şerhler yazılmış ,yorumlar yapılmıştır. Astronomi cetveli Kopernik devrine kadar kullanıldı.

Bu çalışmada Harezmi güneşin, ayın ve o zamanda bilinen 5 gezegenin hareketinden bahsetmiştir. Bu kitap İslami Astronomide dönüm noktası olarak görülmektedir.

820 yılında yazılan Arapça orjinali kayıp olup İspanyol bir astronom tarafından Latince çevirisi kurtarılmıştır. Kurtarılmış olan 4 Latin el yazması Fransa’da 2,Madrid ve Oxford’da birer tanesi tutulmaktadır.
 
Coğrafya
Harezminin üçüncü büyük çalışması olan Kitāb Ṣūrat al-Arḍ(تاب صورة الأرض)(Dünya Tanımı Kitabı), 833 yılınbda bitirilmiş olup coğrafyayı konu almaktadır. Bu kitap 2402 şehrin koordinatlarından ve başka coğrafi özeliklerden genel olarak bahsetmiştir. Kitabın tek kopyası Strazburg Üniversitesi’nin kütüphanesinde tutulmaktadır. Latince çevirisi ise Madrid şehrinde bulunmaktadır.

Kitap,enlemler ve boylamları konu alarak coğrafyadan bahsetmeye başlamıştır.Kitapta bir dünya haritası olduğu düşünülmektedir.Ama bu harita ne Arapça kopyasında ne de Latince çevirisinde mevcut değildir. Hubert Daunicht, kitaptaki şehirlerin enlemlerine ve boylamlarına ait bilgileri kullanarak bu kitaplarda olmayan dünya haritasını ortaya çıkarmıştır.

Harezmi,ünlü İskendiriyeli Yunan matematikçi, coğrafyacı ve astronom olan Klaudyos Batlamyus gibi Atlantik ve Hint Okyanuslarının kapalı birer deniz olduğunu değil açık deniz olduklarını tasvir etmiştir. Aynı zamanda Batlamyus’un Akdeniz’in uzunluğu ve konumu konusundaki hatalarını düzeltmiştir.

“Hubert Daunicht tarafından Kitāb ūrat al-Ar kitabındaki koordinatlardan yola çıkılarak yeniden çizilen Harezminin dünya haritası”

Trigonometri
Trigonometri, İslam medeniyetinde Türkler tarafından kurulmuştur. Bu hususta İbn Türk el-Ceyli, El-Harezmi, Ebu’l-Mahmud el-Hocendi, Ebü’l-Vefa elBuzcani’nin eserleri birbirini tamamladı.Harezmi Zīj al-Sindhind kitabında aynı zamanda Harezmi trigonometri üzerine çalışmalar yapmıştır. Bu kitapta trigonometrik fonksiyon olan sinüs ve kosinüsten bahsetmiştir.

Musevi Takvimi
Harezmi, Musevi(Yahudi) Takvimi üzerine birçok çalışmada bulunmuştur. Bu çalışmasını  Risāla fi istikhrāj ta’rīkh al-yahūd(رسالة في إستخراج تأريخ اليهود)(Yahudi Devrinin-Tarihinin- Özü) olarak koymuştur. Bu çalışmasında Yahudi takviminin ilk ayı olan  Tishrei’nin(Tişri) ilk gününü tesbit etmiştir. Bu ince çalışmanın günümüzün Yahudi Takvimine bakıldığında ne kadar iyi hesaplandığını ve iyi bilgiler içerdiğini görüyoruz. Musevi Takvimi konusunda benzer çalışmalar Abu Rayhan Muhammad ibn Aḥmad Al-Biruni’de de görülmüştür.
 
Diğer Çalışmaları
İbnü’n Nedim, Kitabu’l Fihrist adlı kitabında Harezmi’nin Kitabu’l Tarih adında günlüklerini konu alan bir kitabının olduğundan bahsetmiştir. Kitabın hiçbir el yazması bulunmamaktadır. Fakat 11. yüzyılda bir kopyası bugün Mardin ilinin Nusaybin ilçesi olarak bilinen yerde bulunmuştur.

Bugün Berlin, İstanbul, Kahire ve Paris şehirlerinde Harezmi’ye ait olduğu düşünülen birçok el yazması bulunmaktadır. İstanbul’da bulunan el yazması kağıtlarda güneş saatini anlatan metinler bulunmaktadır. Başka sayfalarda Mekke’nin yön tarifleri bulunmaktadır.

Harezmi’nin biri usturlabın kullanılmasında kullanılan diğeri ise usturlabın yapılmasına dair iki eseri bugün kayıptır. Denizciler için paha biçilmez bir öneme sahip olan usturlaplar hem astronomik gözlemlerde sayısız hesaplamalarda kullanılıyor hem de günlük hayatta birçok işe yarıyor . Harezmi usturlapın 43 çeşit kullanım şeklini bulmuştur. Ondan sonra gelenler bu sayıyı 1000’e çıkaracaktır.”
 

 
 
Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv      528 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın